Krizol (Cresol) ençok Lysol isimli markayla bugün tuvaletlerde dezenfekte edici olarak kullanılan keskin kokulu temizlik maddesinin kimyasal ismidir.

Krizol metilfenol sınıfından organik bileşiklerdir. Çoğunlukla, doğal halde ya da aromatik bileşiklerin üretimiyle elde edilirler. Bazen fenol ya da fenolikler olarak adlandırılırlar. Sıcaklığa bağlı olarak krizol katı ya da sıvı halde bulunabilir. Çünkü erime noktaları oda sıcaklığına yakındır. Fenollerin diğer türleri gibi, uzun süre havaya maruz kaldığında yavaş yavaş oksidize olurlar. Düzensizleri nedeniyle sarıdan kahverengi ya da kırmızıya yakın renklere sahiptirler. Krizol, diğer fenollere göre kokuları farklı olup bazı ilaçlara benzer kokular verirler.

Kimyasal yapısına bakıldğında, bir krizol molekülü bir metil gruba sahip olduğu görülür. Krizol 3 değişik forma ya da şekle sahiptir. Bu 3 türün aralarında az farklılıklar vardır. Bunlar o-krizol (ortho-cresol), metakrizol (meta-cresol), ve parakrizol (para-cresol). Aşağıda Krizolun 3 formu görülmektedir.

Bu formlar ayrı ayrı ya da karışım halinde bulunurlar. Diğer kimyasalları çözmede dezenfekte (temizlik) maddesi, deodorant olarak kullanılırlar. Ayrıca bazı haşere ilaçlarının üretilmesinde diğer kimyasalların yapımında kullanılırlar.

Krizol çözünürlükleri evlerde temizlik malzemeleri ve dezenfektan olarak kullanılırlar. Krizolun en yoğun kullanıldığı ticari marka Lysol ismiyle bulunmaktadır. Geçmişte krizol çözeltileri cerrahide antiseptik olarak kullanılmıştır. Fakat toksik etkilerinin fazlalığı nedeniyle yerii diğer maddelere bırakmıştır. Lysol, 20.yüzyılın başlarında Amerika’da vajinal dezenfektan olarak da kullanılmıştır.

Krizoller pekçok yiyecekte, tahtada, tütün dumanında, ham petrolde, kömür katranında ve krizot (creosote) ve krisilik asit (cresylic acid) gibi kahverengi karışımlarda bol miktarda bulunmaktadır. Krizol ahşap koruyucu (wood preservative) olarak da kullanılır. Kum ve sudaki küçük organizmalar çevredeki malzemeleri işleme sırasında krizol üretirler.

Ksilenol (Xylenol) ya da dimetilfenol (dimethylphenol) metilkrizol (methylcresols) olarak düşünülebilir.

Sağlık Etkileri
Krizollere düşük seviyelerde maruz kalındığında tehlikeli değildirler. Krizoller yüksek miktarlarda soluma, sindirim sistemine alındığında (ağız yoluyla alındığında), ya da deriye temas ettiğnde çok tehlikeli olabilirler. Etkilere bakıldığında insanlarda:

• Deriyle temas halinde deride kızarıklık, yanma ve kaşıntı
• Gözlerle temas halinde gözlerde yanma, kızarıklık, kaşıntı hatta körlük
• Ağız yoluyla alındığında ağız, boğaz, karın ağrısı ve kusma, kalpte tahribat, anemi, karaciğer ve böbrekte hasar, yüz felci, koma ve nihayetinde de ölüm görülebilir.

Krizollerin Yüksek seviyede kısa sürede solunması burun ve boğazda yanmalara neden olur. Düşük seviyelerde fakat uzun zaman solunmasıyla (örnek üretim hattı olabilir) ortaya çıkan etkiler konusunda fazla bilgi yoktur.

Çok miktarda krizol ağız yoluyla alındığında böbrek problemleri, ağız ve boğazda yanmalar, karında şiddetli ağrı, kusma ve kan dolaşımı ve sinir sistemi üzerinde tahrip edici etkiye sahiptir.

Derinin yüksek seviyede krizolle teması sonucunda deride haşlanma ya da yanma, böbrek, karaciğer, kan dolaşımı, beyin ve akciğerleri tahrip edebilir.

Hayvanlar üzerinde yapılan kısa dönem ve uzun dönem çalışmalarda benzer sonuçlar görülmüştür.

Hayvanlar üzerinde yapılan bazı çalışmalarda krizollerin üreme üzerinde olumsuz etki gösterdiği kanıtlanmıştır. Buna karşın insanların üreme sistemi üzerinde etkisine ilişkin çalışma bilinmemektedir.

Krizollere uzun dönemde düşük seviyelerde temasının ne gibi sonuçlar doğuracağı tam olarak bilinmemekle birlikte özellikle cilt kanserine yol açmada önemli olduğu düşünülmektedir.

2003 yılında Avrupa Topluluğu krizot (creosote) ve krizollerin, amatör ve lisanssız kullanımını yasaklamıştır. Başlıca nedeni yeni çalışmalarda cilt kanseri etkisinin kanıtlanmış olmasıdır.

Not: Yazının yayıma hazırlanması sırasında katkı sağlayan Malzeme Bilimci Prof. Dr. Talip Alp’e teşekkürlerimizi sunarız.